Polska ma ponad tysiąc miast – i jest wśród nich jedno, które liczy mniej mieszkańców niż przeciętny blok w Warszawie. Opatowiec w województwie świętokrzyskim zamieszkuje zaledwie 307 osób, a mimo to posiada pełnoprawny status miasta, własny rynek i historię sięgającą XIII wieku. To nie jest wyjątek od reguły – w Polsce funkcjonuje dziś kilkadziesiąt miejscowości z prawami miejskimi, w których nie mieszka nawet tysiąc osób. Skąd się wzięły, jak wyglądają rankingi i co kryje się za tymi liczbami – o tym poniżej.
Ile miast ma Polska? Liczby, które zaskakują
Według stanu na dzień 1 stycznia 2025 roku w Polsce jest 1020 miast, z czego 302 stanowią gminy miejskie, w tym 66 to miasta na prawach powiatu. To liczba, która rośnie z roku na rok – jeszcze kilka lat temu przekroczenie tysiąca miast było symbolicznym progiem.
Rozkład liczby mieszkańców wszystkich miast wyraźnie pokazuje, że w Polsce dominują małe miasta o populacji nieprzekraczającej 10 000 mieszkańców – takich miast jest aktualnie 635. W 2025 roku w Polsce jest 35 miast poniżej tysiąca mieszkańców. Najmniejszym miastem Polski jest Opatowiec z zaledwie 305 mieszkańcami.
Opatowiec uzyskał prawa miejskie w 2019 roku i w 2024 roku liczył zaledwie 308 mieszkańców. Dla porównania – w Warszawie w analogicznym okresie żyło 6044 razy więcej osób (dokładnie 1,861 mln).
Małe miasta zaczęły się pojawiać na mapie Polski m.in. dlatego, że coraz rzadziej egzekwowany był wymóg ludnościowy dla wsi aspirujących do statusu miasta, który wynosił 2000 mieszkańców. Do 2017 roku mieliśmy w Polsce jedynie trzy miasta liczące mniej niż tysiąc mieszkańców – były to Wyśmierzyce, Działoszyce i Suraż.
Ranking najmniejszych miast w Polsce według liczby ludności (2025)
Poniżej zestawienie miast z najmniejszą liczbą mieszkańców według aktualnych danych GUS. Wszystkie liczą poniżej tysiąca osób.
| Miejsce | Miasto | Województwo | Liczba mieszkańców |
|---|---|---|---|
| 1 | Opatowiec | świętokrzyskie | 305–308 |
| 2 | Kazanów | mazowieckie | 397–398 |
| 3 | Wiślica | świętokrzyskie | 442–444 |
| 4 | Ciepielów | mazowieckie | 707 |
| 5 | Inowłódz | łódzkie | 765 |
| 6 | Koszyce | małopolskie | 765 |
| 7 | Gielniów | mazowieckie | 768 |
| 8 | Józefów nad Wisłą | lubelskie | 775 |
| 9 | Dubiecko | podkarpackie | 784 |
| 10 | Kiernozia | łódzkie | 794 |
Najmniejszym miastem powyżej tysiąca mieszkańców jest Grabów z liczbą 1008 mieszkańców.
Opatowiec – najmniejsze miasto w Polsce z historią liczącą 750 lat
Tytuł najmniejszego miasta w Polsce piastuje położony w województwie świętokrzyskim Opatowiec (ok. 65 km na południe od Kielc), który w 2019 roku, po ponad 150 latach, odzyskał prawa miejskie. Pierwsze wzmianki o tej historycznej osadzie pochodzą z 1085 roku, gdy Judyta – żona Władysława Hermana – przekazała ją benedyktynom z Tyńca. Prawa miejskie nadał Opatowcowi w 1271 roku książę Bolesław Wstydliwy.
Za panowania Kazimierza Wielkiego miasto liczyło aż 1270 mieszkańców – zdecydowanie więcej niż teraz. Miejscowość rozwijała się prężnie – już w 1500 roku biskup krakowski Fryderyk założył w niej bractwo literackie, skupiające mężczyzn, którzy potrafili czytać. W tamtych czasach była to nie lada umiejętność. W 1553 roku powstał cech skupiający rzemieślników: ślusarzy, kowali, bednarzy i garncarzy.
Miasto utraciło swój status w 1869 r., podobnie jak wiele innych miejscowości po powstaniu styczniowym. Na jego odzyskanie mieszkańcy czekali aż 150 lat – prawa miejskie przywrócono dopiero w 2019 r.
Co zobaczyć w Opatowcu?
Miasteczko leży w pobliżu ujścia Dunajca do Wisły. Widok jest niemal pocztówkowy. Uwagę przyciąga historyczny układ rynku i zabytkowy kościół św. Jakuba Apostoła.
W Opatowcu można zobaczyć jedyny w Polsce prom, który pokonuje jednocześnie dwie rzeki. Przy rynku stoi też wieża zegarowo-hejnałowa, z której w południe rozlega się hejnał. Dla miłośników historii ważnym miejscem jest cmentarz z czasów I wojny światowej, na którym pochowano ponad 800 żołnierzy rosyjskich i austro-węgierskich, a także poległych żołnierzy Wojska Polskiego z kampanii wrześniowej.
Opatowiec słynie ze wspaniałych koni, które przyciągają entuzjastów sportów konnych z całej Polski. Co roku w lipcu organizowana jest impreza z zawodami jeździeckimi i pokazami bryczek.
Opatowiec się wyludnia – twarde liczby
Tytuł najmniejszego miasta w Polsce Opatowiec „umacnia” z roku na rok, i to nie jest powód do dumy. Miejscowość liczy 307 mieszkańców i wciąż się wyludnia. W ostatnich pięciu latach liczba mieszkańców zmalała o 9,2%, a przyrost naturalny wynosi -5. Populacja Opatowca starzeje się – średni wiek mieszkańców to 49,3 lat.
Średni wiek mieszkańców Opatowca wynosi 49,3 lat – znacznie więcej niż średnia województwa świętokrzyskiego (44,4 lat) i całej Polski (42,7 lat).
W Opatowcu mieszka łącznie 14 osób w wieku od 5 do 9 lat i 13 w wieku 10–14 lat. Populacja mieszkańców w wieku 15–19 lat liczy zaledwie 8 osób. Najliczniejsze grupy wiekowe to 45–49 lat (37 osób), 65–69 lat (33 osoby), 70–74 lata (31 osób) i 75–79 lat (26 osób).
W 2024 roku bezrobocie rejestrowane w Opatowcu wynosiło 10,2%, a przeciętne wynagrodzenie brutto 6,9 tys. zł – to ok. 80% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto dla całego kraju w 2024 roku.
Najmniejsze miasto pod względem powierzchni – Stawiszyn
Ranking najmniejszych miast można układać nie tylko według liczby mieszkańców, ale też według powierzchni. Tu lider jest zupełnie inny. Najmniejszym miastem w Polsce pod względem powierzchni jest Stawiszyn. Zajmuje on powierzchnię jedynie 99 ha, czyli 0,99 km².
Pierwotny akt lokacyjny Stawiszyna, pochodzący z drugiej połowy XIII w., zaginął w następnym stuleciu w nieznanych okolicznościach. Podobnie jak Opatowiec, Stawiszyn utracił prawa miejskie wskutek carskiej reformy administracyjnej w XIX wieku. W odróżnieniu od Opatowca odzyskał swój miejski status już 100 lat wcześniej – bo w 1919 roku w czasach II RP.
Najmniejsze miasto pod względem powierzchni ma mniej niż 1 km². Żadne z dziesięciu najmniejszych miast w Polsce pod tym kątem nie ma powierzchni większej niż 2 km².
Dlaczego tak małe miejscowości mają prawa miejskie? Carski dekret i dziejowa sprawiedliwość
To pytanie zadaje sobie każdy, kto po raz pierwszy zetknie się z tym rankingiem. Odpowiedź leży w XIX-wiecznej historii. Najmniejsze miasta w Polsce są pełne pamiątek historycznych – nic w tym dziwnego, gdyż część z nich status miasta uzyskała już wiele wieków temu, tracąc go jednak w wyniku carskich represji po powstaniach listopadowym i styczniowym.
Od 2017 roku w Polsce status miasta odzyskuje bardzo dużo małych miejscowości. „Odzyskuje” jest tu kluczowym słowem, ponieważ w przypadku większości chodzi o przywrócenie praw, które zostały odebrane dekretem cara Rosji w latach 1869–1871.
Według obowiązujących przepisów, o nadanie praw miejskich ubiegać się może każda miejscowość, której liczba ludności przekracza 2 tysiące, a ⅔ mieszkańców znalazło zatrudnienie poza sektorem rolnym. Zdarza się jednak, że odchodzi się od restrykcyjnego przestrzegania kryterium ilościowego, akcentując raczej charakter danej miejscowości oraz historyczne uwarunkowania.
Konsultacje społeczne mają tu duże znaczenie. 21 czerwca 2018 roku Rada Gminy Opatowiec podjęła uchwałę w sprawie nadania miejscowości statusu miasta. Konsultacje odbyły się w lipcu 2018 roku z przeważającą liczbą głosów za restytucją miasta – 98,5% w samym Opatowcu i 88,0% w pozostałych miejscowościach gminy.
Ciekawostki o wybranych małych miastach
Wiślica – gotycka kolegiata i średniowieczna legenda
Wiślica stała się miastem 1 stycznia 2018 roku – znów, gdyż po raz pierwszy prawa miejskie otrzymała w 1326 r. Utraciła je w 1869 r. Wiślica znajduje się na Ponidziu, na lewym brzegu Nidy, w Nadnidziańskim Parku Krajobrazowym. Według legendy nazwa pochodzi od imienia księcia Wiślan – Wiślimira. W mieście znajduje się kolegiata gotycka z 1350 r., której fundatorem był król Kazimierz Wielki.
Dubiecko – miasto Ignacego Krasickiego
Dubiecko to malownicza miejscowość położona w województwie podkarpackim, nad rzeką San, w powiecie przemyskim. W 1407 roku miasto, decyzją króla Władysława Jagiełły, uzyskało prawa miejskie, a straciło je w okresie II Rzeczypospolitej. Od 2021 r. Dubiecko ponownie może poszczycić się statusem miasta. To właśnie w tej niewielkiej miejscowości na Podkarpaciu, w 1735 r., na świat przyszedł jeden z głównych przedstawicieli polskiego oświecenia – Ignacy Krasicki.
Kiernozia – trzy razy miasto
Kiernozia to miasto położone w woj. łódzkim, które trzykrotnie otrzymywało prawa miejskie. Po raz pierwszy zyskało je w 1523 roku, ale po niespełna 60 latach ponownie zostało zdegradowane do rangi wsi. Następna lokacja miała miejsce w 1784 r., gdy oddalona o niespełna 20 km od Łowicza Kiernozia była prywatnym miastem szlacheckim. Wyjątkową atrakcją na terenie Kiernozi jest zespół pałacowo-parkowy rodu Łączyńskich z początków XIX wieku.
Inowłódz – plener filmowy z romańskim kościołem
Początki Inowłódza sięgają aż XI wieku. Najstarszym zabytkiem na terenie miasta jest wyjątkowy kościół romański św. Idziego z XII wieku. Inowłódz i okolice wykorzystano jako plener dla wielu polskich filmów i seriali, w tym m.in. Popioły, Jak rozpętałem drugą wojnę światową czy Przyłbice i kaptury. 1 stycznia 2024 r. Inowłódz odzyskał status miasta.
Paradoks: miasto mniejsze niż wieś
Zestawienie Opatowca z największymi polskimi wsiami robi piorunujące wrażenie. Najmniejsze miasto w Polsce jest kilkadziesiąt razy mniejsze niż największa wieś, czyli Józefosław (województwo mazowieckie), w którym mieszka ok. 14 tys. osób. Opatowiec jest ok. 45 razy mniejszy niż Józefosław, a mimo to posiada prawa miejskie. Kwestia ta wynika głównie ze względów historycznych – Józefosław nigdy nie posiadał praw miejskich, a Opatowiec – przeciwnie.
Podobny paradoks dotyczy całej kategorii. Populacja Józefosławia, położonego w województwie mazowieckim, przekracza 14 tysięcy mieszkańców – a jest formalnie wsią. Tymczasem setki miejscowości z prawami miejskimi ledwo dobijają do kilkuset mieszkańców. Polskie prawo administracyjne nie przewiduje automatycznego odbierania statusu miasta w przypadku spadku liczby ludności, co sprawia, że taka sytuacja będzie się utrzymywać.
Ranking najmniejszych miast według powierzchni (TOP 5)
| Miejsce | Miasto | Województwo | Powierzchnia |
|---|---|---|---|
| 1 | Stawiszyn | wielkopolskie | 0,99 km² |
| 2–10 | pozostałe z TOP 10 | różne | poniżej 2 km² |
Ustawa o samorządzie gminnym nie reguluje minimalnej wielkości, jaką powinno mieć miasto. Dlatego możliwe jest, aby istniały miasta o tak małej powierzchni.
Czy liczba małych miast w Polsce będzie rosła?
Trendy w całej Polsce są podobne – miasta się wyludniają. A jednocześnie nowych miast przybywa. 1 stycznia 2025 roku prawa miejskie otrzymały: Kazanów, Kobylnica, Końskowola, Kurów, Sobków, Wąwolnica i Zaniemyśl. To pokazuje, że mechanizm przywracania historycznych praw miejskich działa pełną parą.
Odbieranie statusu miasta w Polsce, będące dawniej dość częstym zjawiskiem, nie jest praktykowane od lat 70. XX wieku. Ostatnimi miejscowościami pozbawionymi statusu miasta były: 1 stycznia 1972 Boleszkowice oraz 1 stycznia 1973 Lędyczek, Miasteczko Krajeńskie i Sulmierzyce. Skoro nie odbiera się praw miejskim, a nowe miejscowości je uzyskują – ranking najmniejszych miast w Polsce będzie się rozrastał.
- W 2017 roku w Polsce były 3 miasta poniżej tysiąca mieszkańców
- W 2024 roku było ich już 32–35
- Każdego roku 1 stycznia lista miast w Polsce się wydłuża
- Żadne miasto nie straciło praw miejskich od ponad 50 lat
Posiadanie praw miejskich to dla mieszkańców symbol – nie tylko przynależności administracyjnej, ale przede wszystkim dumy z miejsca, w którym żyją. W czasach, gdy procentowy spadek ludności w wielu mniejszych ośrodkach staje się problemem, takie miasta jak Opatowiec, Kazanów czy Wiślica pokazują, że liczy się nie tylko metraż i liczba mieszkańców, ale także lokalna tożsamość i ciągłość tradycji.