Mapa Italii w XIX wieku przypominała porozbijane lustro, w którym każdy odłamek odbijał inną władzę, interes i ambicję. Zjednoczenie Włoch było długim procesem politycznym, militarnym i dyplomatycznym, prowadzonym etapami od pierwszej połowy XIX wieku do zajęcia Rzymu w 1870 roku. Nie był to jednorazowy wybuch patriotyzmu, ale seria dobrze wykorzystanych kryzysów, wojen i sojuszy. Bez zrozumienia roli Piemontu, Cavoura, Garibaldiego i osłabienia Austrii trudno uchwycić, jak naprawdę powstało Królestwo Włoch.
Włochy przed zjednoczeniem: kraj, którego nie było
Na początku XIX wieku nie istniało jedno państwo włoskie. Półwysep Apeniński był podzielony na kilka organizmów politycznych: Królestwo Sardynii (z Piemontem), Królestwo Obojga Sycylii, Państwo Kościelne, księstwa środkowowłoskie oraz ziemie pozostające pod silnym wpływem albo wręcz bezpośrednią kontrolą Austrii, zwłaszcza Lombardię i Wenecję.
Taki układ nie był tylko problemem kartograficznym. Oznaczał różne prawa, granice celne, systemy administracyjne i interesy dynastii. W praktyce hasło „Włochy” funkcjonowało bardziej jako idea kulturowa niż polityczna rzeczywistość.
Największą przeszkodą dla zjednoczenia nie była sama różnorodność włoskich państewek, lecz obecność Austrii, która pilnowała porządku po kongresie wiedeńskim z 1815 roku.
Od idei do spisków: pierwsza faza ruchu narodowego
Początki włoskiego ruchu narodowego wiązały się z tajnymi organizacjami i konspiracją. Działały środowiska karbonariuszy, a później zwolennicy Giuseppe Mazziniego, który propagował ideę zjednoczonych, republikańskich Włoch. Brzmiało to atrakcyjnie, ale długo pozostawało bardziej projektem ideowym niż realnym planem przejęcia władzy.
Mazzini i romantyczna wizja narodu
Mazzini należał do tych politycznych wizjonerów, którzy potrafili nadać rozproszonym nastrojom wyraźny kierunek. Założył organizację Młode Włochy, stawiając na aktywizację społeczeństwa i budowę wspólnoty narodowej ponad granicami lokalnych państw.
Jego program opierał się na republikanizmie, suwerenności narodu i przekonaniu, że Włosi sami muszą wywalczyć własne państwo. To miało ogromne znaczenie ideowe, bo przesuwało punkt ciężkości z dynastii na naród.
Problem polegał na tym, że kolejne spiski i powstania kończyły się porażką. Brakowało jednolitego dowództwa, zaplecza wojskowego i wsparcia wielkich mocarstw. Entuzjazm nie wystarczał.
Mimo tych klęsk ruch narodowy nie zniknął. W latach 1830–1848 dojrzewało przekonanie, że bez silnego państwa zdolnego do prowadzenia regularnej polityki zagranicznej zjednoczenie nie ruszy z miejsca.
Rewolucje 1848 roku i pierwsze rozczarowanie
Wiosna Ludów otworzyła przed Włochami realną szansę. W wielu miastach wybuchły powstania, a Austria została na moment zepchnięta do defensywy. Król Karol Albert z Piemontu wypowiedział Austrii wojnę, licząc, że stanie się przywódcą sprawy narodowej.
Skończyło się porażką. Wojska piemonckie zostały rozbite, a austriacka kontrola nad północą wróciła. Jednocześnie upadły eksperymenty republikańskie, w tym krótko istniejąca Republika Rzymska. To był bolesny moment, ale właśnie wtedy stało się jasne, że spontaniczna rewolucja nie wystarczy.
- powstania pokazały siłę nastrojów narodowych,
- porażki ujawniły przewagę dobrze zorganizowanych armii,
- na pierwszy plan wysunął się Piemont jako jedyny realny ośrodek działania.
Piemont przejmuje inicjatywę: Cavour i gra mocarstw
Po 1848 roku centrum włoskiej polityki narodowej stało się Królestwo Sardynii, czyli w praktyce Piemont. Rządził tam Wiktor Emanuel II, a najważniejszą postacią polityczną został premier Camillo Cavour. To właśnie on odsunął na bok czysto romantyczną wizję zjednoczenia i postawił na chłodną kalkulację.
Dyplomacja zamiast samego entuzjazmu
Cavour rozumiał, że Austria nie zostanie wypchnięta z Włoch bez wsparcia zewnętrznego. Dlatego wciągnął Piemont do wojny krymskiej, choć z punktu widzenia Italii konflikt wydawał się odległy. Chodziło o wejście do europejskiej gry i zdobycie miejsca przy stole rozmów.
Ten manewr zadziałał. Piemont zyskał uwagę Francji i Wielkiej Brytanii, a Cavour zbliżył się do Napoleona III. W 1858 roku zawarto tajne porozumienie w Plombières: Francja miała pomóc w wojnie z Austrią, a w zamian oczekiwała korzyści terytorialnych.
Wojna z 1859 roku przyniosła ważny przełom. Po zwycięstwach pod Magentą i Solferino Austria utraciła Lombardię. To nie było jeszcze pełne zjednoczenie, ale proces ruszył już bezwładnie do przodu.
W środkowych Włoszech przeprowadzono plebiscyty, po których kolejne księstwa przyłączyły się do Piemontu. W zamian Francja otrzymała Sabaudię i Niceę. Cavour płacił terytorium za geopolityczny zysk — rzecz mało romantyczna, ale skuteczna.
Garibaldi i południe: najszybszy etap zjednoczenia
Jeśli Cavour reprezentował gabinety i traktaty, to Giuseppe Garibaldi symbolizował działanie w terenie. W 1860 roku stanął na czele słynnej wyprawy tysiąca, niewielkiego oddziału ochotników w czerwonych koszulach, który wylądował na Sycylii.
Brzmi jak awanturnicza improwizacja, ale operacja trafiła na wyjątkowo sprzyjający moment. Władza Burbonów na południu była słaba, a Garibaldi potrafił wzniecić lokalne poparcie. W krótkim czasie opanował Sycylię, a następnie wkroczył do Neapolu.
Wyprawa tysiąca liczyła początkowo około 1000 ochotników, a doprowadziła do upadku całego Królestwa Obojga Sycylii — to jeden z najbardziej spektakularnych epizodów XIX-wiecznej Europy.
Tu pojawił się jednak problem polityczny. Garibaldi był republikaninem, Cavour monarchistą, a obaj działali na rzecz tej samej sprawy. Ostatecznie południe nie stało się osobnym rewolucyjnym państwem, lecz zostało przekazane Wiktorowi Emanuelowi II.
- 1860 – Garibaldi zdobywa Sycylię i Neapol,
- plebiscyty zatwierdzają przyłączenie południa,
- 1861 – ogłoszono powstanie Królestwa Włoch.
Bez Wenecji i bez Rzymu: państwo jeszcze niepełne
Proklamacja królestwa w 1861 roku nie zamykała procesu. Poza granicami nowego państwa pozostawały dwa kluczowe obszary: Wenecja i Rzym. To ważne, bo w szkolnym skrócie często ginie fakt, że zjednoczenie Włoch odbywało się etapami także po formalnym utworzeniu państwa.
Wenecję zdobyto w 1866 roku, korzystając z wojny Prus z Austrią. Włochy stanęły po stronie Prus i mimo własnych militarnych słabości skorzystały na austriackiej klęsce. Dyplomacja znów zrobiła swoje.
Z Rzymem sprawa była delikatniejsza. Miasto chroniły wojska francuskie, ponieważ papież nie zamierzał dobrowolnie rezygnować z Państwa Kościelnego. Dopiero wojna francusko-pruska w 1870 roku zmusiła Francję do wycofania garnizonu. Wtedy armia włoska zajęła Rzym, a rok później uczyniono go stolicą.
- 1861 – powstaje Królestwo Włoch,
- 1866 – przyłączenie Wenecji,
- 1870 – zajęcie Rzymu,
- 1871 – Rzym staje się stolicą państwa.
Co naprawdę przesądziło o sukcesie zjednoczenia?
Proces zjednoczenia Włoch nie był prostym triumfem jednego człowieka ani jednego obozu. Sukces wynikał z połączenia kilku czynników, które zadziałały dopiero razem. Mazzini stworzył język narodowej idei, Cavour zapewnił zaplecze państwowe i dyplomatyczne, a Garibaldi nadał sprawie rozmach militarny i społeczny.
Równie ważne było osłabienie starego porządku europejskiego. Austria nie mogła już bez końca utrzymywać dominacji, Francja grała własną grę, a Prusy rozsadzały dotychczasowy układ sił. Włosi wykorzystali moment, nie zawsze elegancko, ale skutecznie.
Warto też pamiętać, że po 1870 roku problemy się nie skończyły. Północ i południe rozwijały się nierówno, a państwo trzeba było dopiero realnie scalić administracyjnie, gospodarczo i kulturowo. Zjednoczenie Włoch było więc nie tylko aktem politycznym, ale początkiem trudnej budowy nowoczesnego narodu.