Spór „chołota” czy „hołota” pozornie dotyczy tylko ortografii, w praktyce odsłania jednak dużo więcej: stosunek nauczyciela do języka, do uczniów i do klasowości ukrytej w słowach. To słowo jest jednocześnie problemem językowym, wychowawczym i etycznym. Warto je rozłożyć na czynniki pierwsze, zanim wpadnie się w prosty schemat: „tak się pisze, tak się nie mówi”.
Poprawna forma: „hołota” – co na to normy językowe?
Według współczesnych słowników i zasad ortografii poprawna forma to wyłącznie „hołota”. Zapisywane przez „ch” pojawia się w trzech kontekstach: jako błąd, jako zapożyczenie z mowy potocznej konkretnego regionu albo jako świadoma stylizacja (np. literacka). Dla szkoły kluczowe jest rozróżnienie tych trzech sytuacji.
Słowniki (m.in. słowniki PWN) nie notują formy „chołota” jako dopuszczalnej w polszczyźnie ogólnej. W pracach pisemnych uczniów powinno się ją więc traktować jako błąd ortograficzny. To proste na poziomie poprawności, ale już mniej oczywiste na poziomie pracy z uczniem:
- czy potraktować zapis „chołota” wyłącznie jako „zły zapis słowa”,
- czy wykorzystać to jako okazję do rozmowy o tym, jak język wyklucza i stygmatyzuje.
Bez względu na wybraną strategię, z punktu widzenia normy szkolnej odpowiedź jest jednoznaczna: w testach, wypracowaniach, oficjalnych tekstach uczniów powinna występować forma „hołota”, jeśli w ogóle użycie tego słowa jest tam uzasadnione.
„Hołota” jest formą poprawną ortograficznie, ale pedagogicznie problematyczną – i to drugie bywa ważniejsze niż pierwsze.
Skąd się wzięło „hołota” i dlaczego budzi tyle emocji?
„Hołota” to słowo stare, mocno zakorzenione w historii języka. Wywodzi się z języków wschodniosłowiańskich (ukr. голота – biedota, ubodzy) i pierwotnie oznaczało po prostu warstwę społeczną: ludzi biednych, bez majątku, często bez stałego zajęcia. Z czasem znaczenie przesunęło się z opisu statusu ekonomicznego na ocenę moralno-obyczajową.
Współczesne słowniki podają znaczenia z reguły w dwóch głównych punktach:
- „biedota, pospólstwo, motłoch” – opisowo, ale już z odcieniem pogardy,
- „ludzie prymitywni, zachowujący się ordynarnie” – ocena całkowicie pejoratywna.
Czyli słowo, które wrzuca do jednego worka status materialny, pochodzenie i sposób bycia, a potem całość obudowuje pogardą. Dla nauczyciela to ważny sygnał: użycie „hołoty” nie jest neutralnym „nazwaniem rzeczy po imieniu”, tylko wejściem w językową hierarchię, gdzie jedna grupa ma prawo wartościować inną z pozycji „lepszych”.
„Chołota” jako sygnał tła społecznego i językowego ucznia
Dialekt, błąd czy wyraz buntu?
Pojawienie się formy „chołota” w wypowiedziach uczniów może oznaczać różne rzeczy, w zależności od kontekstu. Z perspektywy kompetencji nauczycielskich warto umieć je rozróżnić.
Po pierwsze, w niektórych regionach Polski obecność „ch” zamiast „h” bywa związana z lokalną wymową i przenoszeniem fonetyki do pisma. Uczeń zapisujący „chołota”, „huśtawka”/„chuśtawka” może funkcjonować w kodzie językowym, w którym te różnice są słabiej wyczuwalne. Wtedy „błąd” jest raczej naturalnym skutkiem otoczenia językowego niż „lenistwem” czy „brakiem szacunku do ortografii”.
Po drugie, „chołota” może być zwykłą pomyłką – nieznajomością reguły pisowni „h/ch”. Wówczas zadaniem nauczyciela jest rzetelne przepracowanie zasady i pokazanie, jak sprawdzić poprawność (słownik, analogie, etymologia), bez dodatkowego piętnowania.
Wreszcie, użycie słowa „hołota/chołota” może być świadomym gestem językowej agresji: etykietą wobec rówieśników, mieszkańców danej dzielnicy, „kiboli”, „plebsu” itp. Tu kończy się prosta korekta ortograficzna, a zaczyna praca wychowawcza.
Jak reagować: sama poprawność czy również wątek wychowawczy?
Reakcja nauczyciela może iść w kilku kierunkach:
- wyłącznie korekta językowa – poprawa z „chołota” na „hołota” z komentarzem typu „tak jest poprawnie”,
- korekta + krótkie nazwanie wartościowania: „To słowo obraźliwe, sugeruje gorszą kategorię ludzi”,
- szersza dyskusja klasowa: jakich słów używa się, żeby kogoś zdegradować, skąd się bierze pogarda klasowa, jak działa język przemocy symbolicznej.
Ograniczenie się wyłącznie do pierwszego wariantu to komunikat: „Forma jest ważniejsza niż treść”. Z kolei każdorazowe zamienianie lekcji języka polskiego w debatę światopoglądową może być równie nieskuteczne. Potrzebna jest świadoma selekcja sytuacji, w których warto pójść krok dalej niż „czerwony długopis”.
Gdy uczeń pisze „chołota”, nauczyciel może zobaczyć tylko błąd ortograficzny – albo także klasowe i emocjonalne tło jego języka.
Nauczyciel między normą językową a odpowiedzialnością społeczną
W polskiej szkole panuje silne przekonanie, że zadaniem nauczyciela jest pilnowanie normy: ortografii, interpunkcji, „ładnej polszczyzny”. W przypadku takich słów jak „hołota” sytuacja jest bardziej złożona, bo norma językowa zderza się z normą etyczną.
Można to rozłożyć na trzy obszary kompetencji:
1. Kompetencje językowe: jasność co do normy
Nauczyciel potrzebuje mieć pewność w kwestii podstaw: poprawny zapis, znaczenie, konotacje. W tym przypadku:
„hołota” – zapis poprawny, silnie pejoratywny;
„chołota” – zapis niezgodny z normą ogólnopolską, możliwy jako stylizacja lub regionalizm w tekście artystycznym.
Ta wiedza pozwala reagować pewnie i spójnie – także wobec rodziców czy innych nauczycieli, którzy czasem bagatelizują wulgaryzmy i obelgi pod pretekstem „tak dzisiaj młodzież mówi”.
2. Kompetencje wychowawcze: praca z pogardą w języku
Nauczyciel jest jedną z nielicznych osób, które mogą w kontrolowanych warunkach pokazać uczniom, że język nie jest przezroczysty. Że nazwanie kogoś „hołotą” nie jest tylko „ostrą opinią”, ale aktem symbolicznego wykluczenia. Szczególnie w klasach zróżnicowanych społecznie słowa tego typu mogą boleśnie trafiać w doświadczenia części uczniów – biedy, gorszej dzielnicy, „nieodpowiedniego” akcentu.
Dlatego w pracy z takim słownictwem warto:
- osadzać je w kontekście historycznym: jak kiedyś mówiono o chłopach, biedocie miejskiej, robotnikach,
- porównywać z dzisiejszymi etykietami klasowymi („patologia”, „Janusze”, „Sebixy”),
- zadawać pytanie: „Kto ma prawo nazywać innych hołotą? Z jakiej pozycji?”
To nie jest ideologizacja, tylko uczenie krytycznego myślenia o języku i władzy.
3. Kompetencje osobiste: własny język nauczyciela
Nierzadko w pokoju nauczycielskim słyszy się narzekania na „hołotę z pierwszej B” czy „hołotę z tej dzielnicy”. To nie tylko kwestia stylu, ale także konkretny komunikat dla uczniów – bo takie określenia zawsze prędzej czy później „wychodzą” poza zamknięte drzwi. Trudno wiarygodnie wychowywać do szacunku językowego, używając jednocześnie tego typu etykiet wobec uczniów lub ich rodzin.
Świadomość własnego języka jest tu elementem profesjonalizmu, nie prywatnej wrażliwości.
Czy „hołota” ma miejsce w szkole jako materiale do pracy?
Pytanie nie dotyczy tylko kwestii „czy wolno uczniom tak mówić/pisać?”, ale też: czy nauczyciel powinien celowo wprowadzać takie słowa do analizy? Istnieją co najmniej dwa sensowne podejścia.
Podejście „ochronne”: szkoła jako przestrzeń, gdzie minimalizuje się kontakt z językiem pogardy. W tym modelu „hołota” pojawia się co najwyżej przy okazji omawiania tekstu literackiego, a nauczyciel wyraźnie dystansuje się od współczesnego użycia. Zaletą jest poczucie bezpieczeństwa części uczniów, wadą – ryzyko oderwania szkoły od realnego języka ulicy.
Podejście „krytyczne”: szkoła jako miejsce, gdzie uczy się czytania i rozbrajania języka przemocy. „Hołota” może być tu punktem wyjścia do:
- analizy tekstów kultury (piosenki, memy, komentarze w sieci),
- rozmowy o klasowości we współczesnej Polsce,
- refleksji nad własnym językiem uczniów.
To podejście wymaga jednak od nauczyciela dużej dojrzałości i gotowości na konfrontację z poglądami, które w klasie się ujawnią. Łatwo wpaść w moralizowanie albo w drugą skrajność: zbanalizowanie przemocy słownej pod pretekstem „tak się mówi w kulturze młodzieżowej”.
Słowo „hołota” może być w szkole zakazane, ignorowane lub analizowane – każde z tych rozwiązań ma koszty i korzyści, których warto być świadomym.
Rekomendacje dla nauczycieli: co robić w praktyce?
Z punktu widzenia codziennej pracy w klasie sensowne wydają się następujące założenia:
1. Jasno rozróżniać poziomy:
Na poziomie ortografii – uczyć, że poprawnie pisze się „hołota”, a „chołota” jest błędem w polszczyźnie ogólnej. Na poziomie etycznym – równie jasno komunikować, że nauczyciel nie akceptuje nazywania grup ludzi w sposób pogardliwy, niezależnie od poprawności zapisu.
2. Traktować „hołotę” jako punkt wyjścia, nie tylko „złe słowo”
Kiedy słowo pojawi się w pracy ucznia, to dobra okazja, by zadać pytania: „Kogo masz na myśli? Co to słowo robi tym ludziom? Czy da się to opisać inaczej?”. Nie zawsze trzeba robić z tego pełną godzinę wychowawczą, ale warto pokazać, że język nie jest niewinny.
3. Być spójnym między tym, co na tablicy, a tym, co w pokoju nauczycielskim
Jeśli uczniowie widzą rozjazd między oficjalnym dyskursem a kuluarowymi określeniami, trudno oczekiwać, że wezmą na poważnie szkolne hasła o szacunku i równości. Samodyscyplina językowa dorosłych w szkole jest jednym z najmniej widowiskowych, ale najbardziej wpływowych elementów kultury organizacyjnej.
4. Świadomie wybrać strategię szkoły
Dobrze, jeśli rada pedagogiczna ma uzgodnione, jak podchodzi do języka pogardy: czy tylko „szlifuje formę”, czy również pracuje nad treścią. Brak ustaleń oznacza, że każdy nauczyciel działa po swojemu, a uczeń raz słyszy, że „to tylko słowo”, a innym razem – że jest to poważne przewinienie.
Spór „chołota” czy „hołota” rozwiązuje się szybko na poziomie reguł pisowni. Znacznie trudniejsze, ale też ważniejsze, jest zmierzenie się z pytaniem: czy szkoła reprodukuje język pogardy, tylko w wersji „poprawnie zapisanej”, czy świadomie go rozbraja? To już nie kwestia ortografii, ale tożsamości całej instytucji edukacyjnej.