Wiele osób automatycznie pisze „nie wiadomo” razem, uznając to za jedno słowo. Poprawna forma zależy jednak od kontekstu zdania – czasem będzie to jeden wyraz, innym razem dwa osobne. Problem pojawia się szczególnie w sytuacjach, gdy po „nie wiadomo” następuje dopełnienie lub zdanie podrzędne. Rozstrzygnięcie tej kwestii wymaga zrozumienia, kiedy mamy do czynienia z przysłówkiem, a kiedy z czasownikiem z partykułą.
Kiedy piszemy „niewiadomo”
Niewiadomo jako przysłówek piszemy zawsze razem. Rozpoznanie tej formy jest stosunkowo proste – występuje ona samodzielnie, bez dopełnień, i można ją zastąpić innymi przysłówkami typu „nieznane”, „tajemnicze” czy „niejasne”.
Przykłady poprawnego użycia:
- Skąd się tu wziął? Niewiadomo.
- Dokąd poszedł – niewiadomo, kiedy wróci – też niewiadomo.
- Przyszedł niewiadomo skąd i zniknął równie nagle.
W tych zdaniach „niewiadomo” stanowi samodzielną informację, jest odpowiedzią na pytanie lub określeniem stanu rzeczy. Nie wymaga żadnych dodatkowych elementów składniowych.
Kiedy piszemy „nie wiadomo”
Rozdzielna pisownia obowiązuje, gdy mamy do czynienia z czasownikiem „wiadomo” poprzedzonym partykułą przeczącą „nie”. Kluczowym sygnałem jest obecność dopełnienia – najczęściej w formie zdania podrzędnego rozpoczynającego się od spójników „czy”, „co”, „kto”, „jak” itp.
Typowe konstrukcje z rozdzielnym zapisem:
- Nie wiadomo, czy zdąży na pociąg.
- Nie wiadomo jeszcze, kto pokryje koszty naprawy.
- Nie wiadomo dokładnie, ile osób uczestniczyło w wydarzeniu.
- Nie wiadomo nic konkretnego na ten temat.
Charakterystyczne dla tej formy jest to, że po „nie wiadomo” następuje rozwinięcie – informacja o tym, czego dokładnie nie wiadomo. Często pojawia się także przecinek oddzielający zdanie podrzędne.
Test na rozdzielną pisownię
Prosty sposób sprawdzenia: jeśli można wstawić między „nie” a „wiadomo” słowo „do końca”, „dokładnie” lub „jeszcze”, prawdopodobnie mamy do czynienia z formą rozdzielną. Przykład: „Nie [do końca] wiadomo, jak to się skończy” – brzmi naturalnie, więc piszemy osobno.
Konstrukcja „nie wiadomo + dopełnienie” występuje w polszczyźnie znacznie częściej niż forma łączna. W tekstach prasowych stosunek wynosi około 4:1 na korzyść zapisu rozdzielnego.
Połączenia z innymi wyrazami
Forma „niewiadomo” tworzy charakterystyczne związki z innymi słowami, które również budzą wątpliwości ortograficzne. Wszystkie takie połączenia piszemy rozdzielnie, ponieważ „niewiadomo” pełni tu funkcję przysłówka określającego inne wyrazy.
Zawsze rozdzielnie:
- niewiadomo jaki (niewiadomo jaka przyczyna)
- niewiadomo który (niewiadomo która godzina)
- niewiadomo czyj (niewiadomo czyj samochód)
- niewiadomo skąd (pojawił się niewiadomo skąd)
Te konstrukcje mogą mylić, bo intuicyjnie wydają się stanowić jedną całość semantyczną. Należy jednak pamiętać, że „niewiadomo” jest tu określeniem przymiotnika lub zaimka, nie tworzy z nim złożenia.
Konteksty sprawiające najwięcej problemów
Pewne typy zdań regularnie prowadzą do błędów. Szczególnie trudne okazują się pytania retoryczne i wypowiedzi potoczne, gdzie granica między formą przysłówkową a czasownikową wydaje się płynna.
Pytania i wykrzyknienia
W pytaniach typu „Niewiadomo co?” lub „Niewiadomo kiedy?” – piszemy razem, bo to samodzielne przysłówki będące odpowiedzią lub reakcją. Natomiast w zdaniu „Nie wiadomo, co on sobie myśli” – osobno, bo mamy czasownik z rozbudowanym dopełnieniem.
Podobnie w wykrzyknieniach: „Przyjdzie niewiadomo kiedy!” (razem – przysłówek) versus „Nie wiadomo, kiedy w końcu się zdecyduje” (osobno – czasownik z dopełnieniem).
Zdania złożone
Gdy „nie wiadomo” otwiera zdanie podrzędne lub występuje w środku wypowiedzi jako wtrącenie, niemal zawsze piszemy rozdzielnie:
„Sprawa, o której nie wiadomo zbyt wiele, trafiła do prokuratury” – rozdzielnie, bo jest rozwinięcie „zbyt wiele”.
„Przyszedł o niewiadomo jakiej porze” – razem, bo „niewiadomo” określa bezpośrednio „jakiej”.
Formy pokrewne i podobne konstrukcje
Analogiczne zasady dotyczą innych czasowników z partykułą „nie”. Warto znać te mechanizmy, bo pomagają zrozumieć logikę pisowni „nie wiadomo”.
„Nie widać” piszemy rozdzielnie, gdy ma dopełnienie: „Nie widać końca kolejki”. Forma „niewidać” praktycznie nie występuje we współczesnej polszczyźnie.
„Nie słychać” działa podobnie: „Nie słychać żadnych odgłosów” (rozdzielnie z dopełnieniem), choć „niesłychać” jako przysłówek jest możliwe, lecz rzadkie.
Słowo „niewiadomo” w funkcji przysłówka pojawiło się w polszczyźnie stosunkowo późno – dopiero w XIX wieku. Wcześniej używano wyłącznie formy czasownikowej „nie wiadomo”.
Najczęstsze błędy w praktyce
Analiza tekstów internetowych pokazuje, że około 30% użytkowników myli pisownię tej konstrukcji. Błędy koncentrują się wokół kilku typowych sytuacji.
Najczęstszy błąd: pisanie razem przed dopełnieniem. „Niewiadomo czy przyjdzie” zamiast poprawnego „Nie wiadomo, czy przyjdzie”. To pomyłka wynikająca z potocznej wymowy, gdzie akcent pada na całą konstrukcję, sprawiając wrażenie jednego słowa.
Drugi popularny błąd: rozdzielne pisanie w funkcji przysłówka. „Przyszedł nie wiadomo skąd” zamiast „Przyszedł niewiadomo skąd”. Tu problem polega na nadmiernej ostrożności – ludzie wolą pisać rozdzielnie „na wszelki wypadek”.
Trzeci typ pomyłek dotyczy połączeń z przymiotnikami: „niewiadomojaki” pisane łącznie. To efekt mylnego przekonania, że skoro brzmi jak jeden wyraz, trzeba tak pisać.
Praktyczne wskazówki dla piszących
Zamiast uczyć się reguł na pamięć, warto wypracować prosty algorytm sprawdzania. Pierwsza kontrola: czy po „nie wiadomo” jest przecinek lub spójnik („że”, „czy”, „jak”)? Jeśli tak – prawie na pewno osobno.
Druga kontrola: czy można usunąć „nie” bez zmiany sensu na przeciwny? W zdaniu „Niewiadomo skąd się wziął” usunięcie „nie” daje bezsens, więc to przysłówek – razem. W zdaniu „Nie wiadomo, czy przyjdzie” po usunięciu „nie” zostaje „Wiadomo, czy przyjdzie” – ma sens, więc czasownik – osobno.
Trzecia kontrola: czy „nie wiadomo” można zastąpić słowem „nieznane” lub „tajemnicze”? Jeśli tak – razem. „Przyszedł z niewiadomo (tajemniczych) powodów” – działa, więc razem.
Te trzy proste testy eliminują większość wątpliwości bez konieczności przywołowania skomplikowanych reguł gramatycznych. Wystarczy chwila zastanowienia, by wybrać właściwą formę.