Przyczyny wybuchu powstania styczniowego – najważniejsze wydarzenia i napięcia

Powstanie styczniowe to największy polski zryw zbrojny XIX wieku, który wybuchł w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku w Królestwie Polskim i trwał ponad rok. Nie było to jednak wydarzenie, które spadło z nieba: złożyły się na nie trzydzieści lat po klęsce listopadowej, krótka odwilż po wojnie krymskiej, krwawe manifestacje 1861 roku i spór dwóch obozów politycznych, który rozstrzygnęła nieprzemyślana decyzja o brance.

Po 1831 roku: kraj pod kontrolą

Po upadku powstania listopadowego car Mikołaj I zlikwidował konstytucję i polskie wojsko, zamknął uniwersytet w Warszawie i wprowadził Statut Organiczny, który z autonomii zostawiał niewiele. Tysiące uczestników powstania wyjechało na emigrację, a majątki wielu z nich skonfiskowano. W Królestwie rządzili namiestnik, rosyjska policja i cenzura.

Konspiracja jednak nie wygasła. Emisariusze z emigracji, powstanie krakowskie 1846 i Wiosna Ludów 1848 pokazały, że podziemie odrasta za każdym razem, gdy tylko ucisk nieco zelżeje. A zelżał w 1855 roku.

Odwilż po wojnie krymskiej

Mikołaj I zmarł w 1855 roku, w trakcie wojny krymskiej, a jego następca Aleksander II musiał przyjąć warunki pokoju po klęsce Rosji. Państwo carów okazało się słabsze, niż wyglądało, i Polacy to zauważyli. Ogłoszono amnestię, wracali zesłańcy, łagodniała cenzura.

Pojawiły się też legalne instytucje, w których dało się rozmawiać o sprawach publicznych:

  • Towarzystwo Rolnicze (1858), kierowane przez Andrzeja Zamoyskiego, formalnie gospodarcze, w praktyce pełniące funkcję parlamentu ziemiaństwa,
  • Akademia Medyko-Chirurgiczna (1857) i późniejsza Szkoła Główna, które skupiały młodzież,
  • rozwijająca się prasa i życie salonowe, w których wracał temat niepodległości.

Reformy w samej Rosji, w tym zapowiedź uwłaszczenia chłopów (ukaz 1861), tylko podsycały oczekiwania. Skoro car reformuje państwo, to może da się coś ugrać także dla Królestwa.

1861: manifestacje i krew w Warszawie

Nastroje przeszły w ulicę. Od 1860 roku odbywały się coraz liczniejsze nabożeństwa i pochody patriotyczne. 25 lutego 1861 roku, w rocznicę bitwy pod Grochowem, na ulice Warszawy wyszły tłumy, a dwa dni później wojsko otworzyło ogień i zginęło pięciu manifestantów. Pogrzeb ofiar zamienił się w jedną z największych demonstracji w dziejach miasta.

Prawdziwy wstrząs przyniósł 8 kwietnia 1861 roku. Na Placu Zamkowym wojsko strzelało do bezbronnego tłumu i zabiło około stu osób. Po tym dniu nie było już mowy o pokojowym układaniu się z władzą. W październiku wprowadzono stan wojenny, a modlitwy w kościołach, w tym w warszawskiej katedrze, stały się jedną z form oporu.

Czerwoni i biali

Polskie społeczeństwo było zgodne co do celu, ale nie co do drogi. Podział na dwa obozy kształtował się od 1861 roku i okazał się trwały.

Biali: ostrożność i dyplomacja

Obóz białych tworzyli głównie ziemianie i część inteligencji skupiona wokół Zamoyskiego. Chcieli odbudowy autonomii drogą nacisku na cara, listów i petycji, a w dalszej perspektywie liczyli na pomoc mocarstw zachodnich.

Powstanie widzieli jako ostateczność, na którą kraj nie jest gotowy. Obawiali się też rewolucji społecznej, bo wiedzieli, jak mocno nastroje radykalne dotykają kwestii własności ziemi.

Czerwoni: przygotowania do walki

Czerwoni, czyli młodzież, drobna szlachta, rzemieślnicy i oficerowie, od początku liczyli się z walką zbrojną. W 1862 roku zbudowali konspiracyjne struktury w Warszawie i prowincji, a z czasem powstał Centralny Komitet Narodowy. Wchodzili w kontakt z rosyjskimi demokratami z kręgu „Ziemi i Woli” i z polskimi oficerami w armii carskiej.

Ich program był radykalniejszy także społecznie: obiecywali chłopom ziemię na własność. Czasu mieli jednak coraz mniej, bo władze zaczęły działać.

Wielopolski i branka

Reformy bez poparcia

W 1861 roku do gry wszedł margrabia Aleksander Wielopolski, konserwatysta i realista przekonany, że z Rosją można wynegocjować rozsądne warunki, ale nie można jej pokonać. Wprowadził reformy: otworzył Szkołę Główną, zrównał w prawach Żydów, przygotował zmiany w szkolnictwie i administracji. W 1862 roku stanął na czele rządu cywilnego Królestwa, a namiestnikiem został wielki książę Konstanty.

Problem polegał na tym, że Wielopolski rządził wbrew społeczeństwu. Zarzucano mu uległość wobec Petersburga, a jego reformy wyglądały na dar od zaborcy, nie na zdobycz narodu. Nie miał poparcia ani białych, ani czerwonych.

Noc z 14 na 15 stycznia 1863 roku

Zimą 1862/63 Wielopolski postanowił rozbić konspirację, zanim ta wyjdzie na ulice. Zamiast losowania do wojska ogłoszono brankę, w której rekrutów wskazywano z imienia i nazwiska, według list sporządzonych przez policję. Na listach znaleźli się przede wszystkim młodzi mieszczanie podejrzewani o sympatie spiskowe, łącznie kilkanaście tysięcy osób.

Konspiratorzy zdobyli listy poborowych na tyle wcześnie, że wielu wskazanych zdążyło uciec. Branka ruszyła w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 roku, ale zamiast spacyfikować młodzież, wypchnęła ją do lasów, gdzie powstały pierwsze oddziały partyzanckie.

Komitet Centralny stanął przed wyborem: albo dać się rozbić po kawałku, albo wystąpić od razu. 22 stycznia 1863 roku ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wezwał do powstania. Pierwsze ataki na rosyjskie garnizony w nocy z 22 na 23 stycznia były słabo uzbrojone i w większości nieudane, ale było już za późno, żeby się wycofać.

Dlaczego właśnie wtedy

Na decyzję miały wpływ także czynniki zewnętrzne. Zjednoczenie Włoch pokazywało, że sprawa narodowa może zwyciężyć, a Polacy liczyli na poparcie Francji Napoleona III i Wielkiej Brytanii. W Rosji kwitł ruch rewolucyjny, więc wydawało się, że imperium jest rozedrgane od środka. Te nadzieje okazały się złudne: Prusy już w lutym 1863 roku podpisały z Rosją konwencję Alvenslebena o współpracy przeciw powstańcom, a mocarstwa zachodnie ograniczyły się do not dyplomatycznych.

Wybuch powstania był więc skutkiem splotu: społeczeństwa już zradykalizowanego po 1861 roku, administracji, która chciała je spacyfikować, i obozu radykalnego, który nie miał wyjścia. Nie wynikał z chłodnej kalkulacji sił, tylko z przekonania, że w styczniu 1863 roku bierność będzie kosztowała więcej niż walka.