Skutki drugiej wojny światowej da się opisywać tomami, więc łatwo się w nich pogubić. Wystarczy jednak wyłapać kilka zmian, które przestawiły świat z szyn: bilans ofiar, rywalizację dwóch supermocarstw, nowe granice, powstanie ONZ i rozpad imperiów kolonialnych. Z nich wynika większość tego, co działo się później, aż po współczesną politykę.
Skala strat, jakiej wcześniej nie było
W wojnie zginęło od 70 do 85 milionów ludzi, czyli kilka procent ówczesnej populacji globu. Większość ofiar stanowili cywile, co odróżnia ten konflikt od I wojny światowej. Zagłada 6 milionów Żydów, masowe egzekucje, głód i bombardowania miast zmieniły sposób myślenia o wojnie.
Europa leżała w gruzach. Zniszczone miasta, mosty, fabryki i linie kolejowe oznaczały lata odbudowy. Polska straciła około 6 milionów obywateli, czyli mniej więcej co szóstego mieszkańca, a Warszawa została zburzona w ogromnej części.
Termin „ludobójstwo” powstał dopiero w 1944 roku. Wymyślił go polski prawnik Raphael Lemkin, bo istniejące pojęcia nie wystarczały do opisania tego, co robili Niemcy.
Dwa supermocarstwa zamiast kilku potęg
Dawne mocarstwa, czyli Wielka Brytania, Francja i Niemcy, wyszły z wojny wyczerpane. Na czoło wysunęły się Stany Zjednoczone i ZSRR. Dawni sojusznicy bardzo szybko zaczęli się różnić w niemal każdej kwestii, a Europa stała się głównym polem tej rywalizacji.
Zachód: odbudowa i Plan Marshalla
Amerykanie uznali, że biedna i zrujnowana Europa łatwo ulegnie komunizmowi. Stąd Plan Marshalla, czyli pomoc rzędu około 13 miliardów dolarów w latach 1948–1952.
Pieniądze trafiły głównie do Europy Zachodniej, między innymi do Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i zachodnich Niemiec. Odbudowa ruszyła szybko, a gospodarki zaczęły rosnąć.
Państwa zachodnie coraz mocniej się integrowały. W 1949 roku powstało NATO, a w 1951 roku Europejska Wspólnota Węgla i Stali, zalążek dzisiejszej Unii Europejskiej.
Ważna była też zmiana podejścia wobec Niemiec. Zamiast kolejnych reparacji postawiono na włączenie ich do zachodniego systemu.
Wschód: strefa wpływów ZSRR
Armia Czerwona zajmowała kolejne kraje, a Stalin chciał mieć wokół ZSRR pas państw całkowicie zależnych. Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria i wschodnie Niemcy stopniowo trafiły pod kontrolę komunistów.
Plan Marshalla dla tych krajów był nieosiągalny. Stalin zmusił je do odmowy, więc gospodarczo poszły inną drogą, opartą na planowaniu centralnym.
W 1955 roku powstał Układ Warszawski, który był odpowiedzią na NATO. Podział Niemiec utrwaliły RFN i NRD, założone w 1949 roku.
Napięcie podkręciła broń jądrowa. Użycie bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki w sierpniu 1945 roku pokazało nową skalę zagrożenia, a ZSRR miał własną bombę już w 1949 roku. Zaczął się wyścig zbrojeń, który trwał kilkadziesiąt lat.
Nowe granice i przesiedlenia
Po wojnie przesunięto granice i ludzi. Z Europy Środkowej i Wschodniej wysiedlono lub wypędzono kilkanaście milionów Niemców. Ogromne grupy ludności przemieszczały się też z innych powodów: Polacy, Ukraińcy, Białorusini, Litwini czy Węgrzy. Dawna mozaika narodowościowa regionu w dużej mierze zniknęła.
Polska przesunięta na zachód
Polska straciła około 180 tysięcy km² na wschodzie, w tym Lwów i Wilno, a dostała ziemie na zachodzie i północy. Nowa granica biegła wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej.
Państwo zmniejszyło się powierzchniowo z około 389 do 312 tysięcy km². Przestało być krajem wielonarodowym i stało się niemal jednolite etnicznie.
Miliony ludzi musiały zaczynać życie od nowa. Repatrianci ze wschodu osiedlali się w domach po wysiedlonych Niemcach, często na dawnych terenach niemieckich.
Przesunięcie granic i podporządkowanie Moskwie zdecydowało o losach Polski na ponad 40 lat. Dopiero 1989 rok pozwolił odzyskać pełną suwerenność.
ONZ, prawa człowieka i sądzenie zbrodniarzy
Po Lidze Narodów, która nie zapobiegła wojnie, trzeba było zbudować coś skuteczniejszego. W 1945 roku powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych z 51 państwami założycielskimi. Najważniejsze decyzje należą do Rady Bezpieczeństwa, w której pięć mocarstw ma prawo weta.
- 1944 – konferencja w Bretton Woods, powstają Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy,
- 1945–1946 – procesy norymberskie, czyli pierwszy tak duży sąd nad przywódcami państwa za zbrodnie wojenne,
- 1948 – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka.
Deklaracja nie jest wiążąca jak ustawa, ale stała się punktem odniesienia dla późniejszych konwencji i trybunałów.
Koniec imperiów kolonialnych
Europejskie metropolie były zbyt osłabione, by utrzymać kolonie. Jednocześnie ruchy niepodległościowe nabrały siły, bo podbite narody widziały, że „panowie świata” da się pokonać. Indie uzyskały niepodległość w 1947 roku, Indonezja w latach 1945–1949, a w 1960 roku, nazwanym Rokiem Afryki, wolność zdobyło około 17 państw tego kontynentu.
Proces często był burzliwy, jak w Algierii czy Wietnamie. Wiele nowych państw wpadło w sam środek zimnowojennej rywalizacji, a granice wytyczone przez kolonizatorów do dziś wywołują napięcia.
Technologia, która zmieniła codzienność
Wojna przyspieszyła rozwój nauki. Radar, silniki odrzutowe, masowa produkcja penicyliny i pierwsze komputery, na przykład brytyjski Colossus i amerykański ENIAC, trafiły później do cywilnego życia. Niemieckie rakiety V-2 stały się podstawą programów kosmicznych USA i ZSRR.
Dzisiejszy świat, z ONZ, NATO, Unią Europejską, nowymi granicami i bronią atomową w tle, nadal opiera się na ustaleniach z lat 1945–1949.
