Nie ma sensu wyobrażać sobie rewolucji neolitycznej jako chwili, w której ktoś zasiał ziarno i z dnia na dzień powstały wsie. Trzeba ją widzieć jako proces trwający kilka tysięcy lat, w którym ludzie stopniowo przestawiali się ze zbieractwa i łowiectwa na produkcję żywności. Ten zwrot zmienił wszystko: sposób mieszkania, pracę, strukturę społeczną, a nawet zdrowie i skład kości.
Skąd w ogóle nazwa i kiedy to się działo
Termin „rewolucja neolityczna” wprowadził w latach 30. XX wieku archeolog Vere Gordon Childe. Nazwa jest dziś krytykowana, bo „rewolucja” sugeruje nagły przewrót, a tymczasem zmiany rozciągnęły się na pokolenia. Przyjęła się jednak, więc zostaje.
Pierwsze ślady uprawy pochodzą z Żyznego Półksiężyca, czyli z obszaru dzisiejszego Iraku, Syrii, Turcji i Izraela, i datuje się je na około 10 000–9000 lat p.n.e. Później rolnictwo pojawiało się niezależnie w innych miejscach: w Chinach, Mezoameryce i Andach. Do Polski dotarło około 5500 p.n.e., razem z osadnikami kultury ceramiki wstęgowej rytowanej.
Rolnictwo i hodowla
Uprawa roślin
Na początku były dzikie zboża: samopsza, płaskurka, jęczmień, a obok nich soczewica i groch. Ludzie zbierali je od dawna. Przełom nastąpił, gdy zaczęli je świadomie wysiewać i wybierać do siewu ziarna o pożądanych cechach.
Dziki kłos rozsypuje ziarno po dojrzeniu, więc zbieranie go jest trudne. Z pokolenia na pokolenie w siewie lądowały ziarna, które zostawały na łodydze do żniw, i tak powstały odmiany łatwiejsze do uprawy. To udomowienie: roślina przestaje sobie radzić bez człowieka.
Pierwsze pola były małe, uprawiane motyką lub kijem kopiaczem. Pług pojawił się znacznie później.
Zwierzęta w zagrodzie
Pierwsze były owce i kozy (około 8500 p.n.e.), potem bydło i świnie. Pies towarzyszył człowiekowi znacznie wcześniej, jeszcze w paleolicie.
Zwierzęta dawały mięso, ale z czasem ważniejsze okazały się produkty uboczne: mleko, wełna, nawóz i siła pociągowa. Dorośli większości populacji pierwotnie nie trawili laktozy, a zdolność tę nabywano stopniowo właśnie dzięki mleczarstwu.
Osiadły tryb życia
Domy i wsie
Pola wymagają obecności. Trzeba je zasiać, pilnować i zebrać, więc koczowanie przestało się opłacać. Zaczęły powstawać trwałe osady z domami z gliny, cegły mułowej lub drewna.
Przykładem jest Çatalhöyük w Turcji, z ok. 7100 p.n.e. Domy stały tam ściana przy ścianie, a wchodziło się do nich przez dach. W Polsce budowano długie domy słupowe, w których mieszkało kilka spokrewnionych rodzin.
Pojawiło się też magazynowanie. Nadwyżka zboża w glinianych naczyniach to był zupełnie nowy rodzaj bogactwa.
Nowe narzędzia i rzemiosła
Sama nazwa „neolit” znaczy „nowa epoka kamienia” i odnosi się do szlifowania narzędzi. Szlifowany topór lepiej nadawał się do karczowania lasu pod pola.
Ważniejsza od kamienia była jednak ceramika, bo umożliwiała gotowanie i przechowywanie zapasów. Rozwinęło się też tkactwo: przędzenie lnu i wełny, a z czasem pierwsze tkaniny zastąpiły skóry.
Skutki społeczne
Większa liczba ludzi w jednym miejscu to nowe problemy. Pojawiły się spory o ziemię i zapasy, a razem z nimi potrzeba zasad, wspólnych decyzji i przywódców. Nierówności majątkowe, wcześniej niemal nieobecne, zaczęły się utrwalać i dziedziczyć.
Zmieniła się też praca. Nie każdy musiał zajmować się tylko jedzeniem, więc pojawili się rzemieślnicy i kapłani. Wzrosła liczba ludności, bo krótsze przerwy między porodami (papki zbożowe pozwalały wcześniej odstawić dziecko od piersi) oznaczały więcej dzieci w rodzinie.
Göbekli Tepe w Turcji, monumentalne kamienne kręgi z ok. 9600 p.n.e., powstało prawdopodobnie przed rolnictwem. Zbudowali je zatem łowcy-zbieracze, co podważa prostą tezę, że najpierw była uprawa, a dopiero potem kultura.
Cena, jaką zapłacono
Rolnictwo nie było postępem bez wad. Szkielety pierwszych rolników zdradzają gorszy stan zdrowia niż u łowców-zbieraczy:
- niższy wzrost, spowodowany monotoniczną dietą opartą na zbożach,
- więcej próchnicy i chorób zębów,
- choroby odzwierzęce, które przechodziły z bydła i świń na ludzi,
- większa podatność na głód, gdy plon zawiódł.
Praca na polu była też cięższa niż polowanie. Mimo to rolnictwo wygrało, bo z tego samego obszaru potrafiło wyżywić znacznie więcej osób. Wspólnota rolników liczniej stawała do konfliktu o ziemię, więc łowcy musieli się wycofać albo przejść na uprawę.
Dlaczego to się liczy do dziś
Prawie wszystko, co kojarzy się z cywilizacją, wyrosło z tej zmiany: miasta, pismo, państwa, handel. Chleb, ser, piwo i len to bezpośredni spadek po neolicie. Warto pamiętać, że nie była to jedna decyzja, tylko tysiące drobnych wyborów, z których każdy wydawał się rozsądny w swoim czasie.
