Zasada jest prosta: o kształcie powojennej Europy decydowało to, gdzie stały armie, a nie to, kto siedział przy stole negocjacyjnym. Jałta jest tu wyjątkiem tylko częściowym. Ustalono tam konkretne rzeczy, takie jak strefy okupacyjne w Niemczech, zasady działania ONZ i kierunek rozmów o Polsce. Równocześnie największe koszty poniosła ta część kontynentu, którą Armia Czerwona i tak już zajmowała. Konferencja trwała od 4 do 11 lutego 1945 roku w pałacu Liwadia na Krymie, a przy stole zasiedli Roosevelt, Churchill i Stalin. Poniżej sprawdzamy, co faktycznie uzgodniono, czego nie zapisano wcale i dlaczego do dziś budzi to tak silne emocje.
Dlaczego akurat Jałta
Wojna w Europie dobiegała końca, ale nikt nie wiedział, jak szybko. Wojska radzieckie stały nad Odrą, około 70 km od Berlina, a Amerykanie i Brytyjczycy odbudowywali siły po niemieckiej ofensywie w Ardenach. Każda ze stron przyjechała więc z innym celem. Roosevelt chciał przede wszystkim dwóch rzeczy: wejścia ZSRR do wojny z Japonią i poparcia Stalina dla ONZ. Churchill starał się ratować, co się da, w sprawie Polski i Europy Środkowej. Stalin miał najmocniejszą kartę, czyli własne czołgi na miejscu, i doskonale zdawał sobie z tego sprawę.
Niemcy: strefy i reparacje
Podział na strefy
Niemcy miały zostać podzielone na strefy okupacyjne: amerykańską, brytyjską i radziecką. Na prośbę Churchilla dołączono czwartą, francuską, którą wydzielono z części brytyjskiej i amerykańskiej. Berlin leżał w całości w strefie radzieckiej, mimo to również podzielono go na sektory. To rozwiązanie wróciło po latach jako jeden z największych problemów zimnej wojny, czego symbolem stał się mur z 1961 roku.
Alianci potwierdzili też zasadę bezwarunkowej kapitulacji, a do tego denazyfikację i demilitaryzację. Decyzji o rozczłonkowaniu państwa nie podjęto. Do protokołu trafił tylko ogólny zapis, że taka możliwość jest rozważana, a jej zbadanie powierzono specjalnemu komitetowi.
Reparacje
Sprawę reparacji załatwiono połowicznie. Stalin zaproponował sumę 20 mld dolarów, z czego połowa przypadłaby ZSRR. Amerykanie zgodzili się traktować te liczby jako podstawę do dyskusji, ale Brytyjczycy mieli poważne zastrzeżenia, bo pamiętali, jak nieudane okazały się reparacje po I wojnie światowej. Szczegóły przekazano specjalnej komisji w Moskwie, a ostateczne zasady ustalono dopiero w Poczdamie.
Polska: granice i rząd
Granica wschodnia i zachodnia
Polska była najtrudniejszym punktem rozmów. Alianci uznali, że wschodnia granica będzie biec wzdłuż linii Curzona, z niewielkimi odchyleniami na korzyść Polski, w niektórych rejonach rzędu 5–8 km. Oznaczało to utratę Lwowa i Wilna, czyli miast o ogromnym znaczeniu dla polskiej kultury i historii. Rekompensatą miały być „znaczne nabytki terytorialne” na północy i zachodzie, ale bez wskazania konkretnej linii. Granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej potwierdzono dopiero w Poczdamie.
Rząd i wybory
W sprawie władz kompromis był skrajnie nieprecyzyjny. Działający w Warszawie Rząd Tymczasowy, który wyrósł z Komitetu Lubelskiego, miał zostać „zreorganizowany na szerszej bazie demokratycznej”, z udziałem polityków z kraju i z emigracji. Nadzór nad tym procesem powierzono komisji złożonej z Mołotowa oraz ambasadorów USA i Wielkiej Brytanii. Wybory miały być wolne i odbyć się „możliwie jak najszybciej”, jednak nikt nie określił, co to znaczy w praktyce.
Rządu londyńskiego nikt na konferencję nie zaprosił. Pominięcie legalnego rządu, który przez całą wojnę był wiernym sojusznikiem, jest do dziś powodem, dla którego w polskiej pamięci Jałta oznacza zdradę. Dla żołnierzy walczących u boku Zachodu, od Monte Cassino po Normandię, brzmiało to jak wyrok wydany za ich plecami.
Zapis o „wolnych i nieskrępowanych wyborach” był na tyle ogólny, że każda ze stron mogła go interpretować po swojemu. Wybory odbyły się dopiero w styczniu 1947 roku i zostały sfałszowane.
ONZ i wojna z Japonią
Tu Roosevelt dostał to, na czym zależało mu najbardziej. Ustalono, że konferencja założycielska ONZ odbędzie się w San Francisco w kwietniu 1945 roku. Zaakceptowano też zasadę jednomyślności pięciu stałych członków Rady Bezpieczeństwa, czyli późniejsze weto. Stalin wywalczył dodatkowo miejsca w Zgromadzeniu Ogólnym dla Ukraińskiej i Białoruskiej SRR, dzięki czemu ZSRR mógł liczyć na trzy głosy zamiast jednego.
W tajnym protokole ZSRR zobowiązał się przystąpić do wojny z Japonią w ciągu 2–3 miesięcy od kapitulacji Niemiec. W zamian miał otrzymać:
- południową część Sachalinu,
- Wyspy Kurylskie,
- dzierżawę Port Arthur i prawa do kolei mandżurskich,
- potwierdzenie status quo w Mongolii Zewnętrznej.
Chiny, których dotyczyła część tych ustaleń, nie zostały o nich poinformowane. Czang Kaj-szek dowiedział się o treści protokołu dopiero w czerwcu 1945 roku.
Deklaracja o wyzwolonej Europie
Alianci podpisali także deklarację, w której zobowiązali się pomagać narodom wyzwolonym spod okupacji w tworzeniu demokratycznych rządów. Obiecano wolne wybory i instytucje oparte na woli ludu. Dokument brzmiał szlachetnie, ale nie przewidywał żadnego mechanizmu egzekwowania. W praktyce każda strona wyzwalała i organizowała „swoją” część Europy według własnych reguł: Zachód pozwalał na pluralizm polityczny, Moskwa budowała systemy podporządkowane komunistom.
Co Jałta naprawdę zmieniła
Popularny obraz mówi, że trzej wielcy podzielili Europę na strefy wpływów. Dokumenty z konferencji tego nie potwierdzają. Wcześniejsze, nieformalne targi o wpływy w Rumunii, Grecji, Bułgarii czy Jugosławii prowadzili Churchill ze Stalinem w Moskwie w październiku 1944 roku. W Jałcie Zachód nie miał siły, by wymusić na Stalinie coś, czego ten nie chciał oddać.
Znaczenie konferencji polega na czym innym. Dała ona Stalinowi formalną legitymację do twierdzenia, że działa zgodnie z ustaleniami sojuszników. Poza tym stworzyła podstawy porządku opartego na ONZ i okupacji Niemiec. Roosevelt zmarł dwa miesiące później, 12 kwietnia 1945 roku, a jego następca Truman szybko zaczął interpretować jałtańskie zapisy w twardszy sposób. Spór o to, czy porozumienia zostały złamane, czy tylko źle sformułowane, trwa wśród historyków do dziś. Jedno jest pewne: o losie Europy Środkowej przesądziła nie sama konferencja, lecz układ sił na froncie, który istniał jeszcze przed przyjazdem delegacji na Krym.
